Yapay zekayı kim buldu? Tarihçesi, geçmişi ve geleceği
Yapay zekayı tek bir kişi bulmadı. Alan Turing 1950'de makinelerin düşünüp düşünemeyeceğini sordu, John McCarthy 1955'te "yapay zeka" terimini ortaya attı. Alan, 1956 yazında Dartmouth'taki çalıştayla kuruldu. Teknolojinin geniş kitleye ulaşması ise OpenAI'nin 30 Kasım 2022'de ChatGPT'yi ücretsiz olarak herkese açmasıyla oldu.
Yapay zekayı kim buldu
Yapay zekayı tek bir mucit bulmadı, alanı bir grup bilim insanı kurdu. Terimi bulan kişi John McCarthy'dir. McCarthy, Marvin Minsky, Nathaniel Rochester ve Claude Shannon ile 31 Ağustos 1955 tarihli bir araştırma teklifi yazdı. İngilizce artificial intelligence ifadesi ilk kez bu belgede geçti. Teklifin önerdiği çalıştay 1956 yazında Dartmouth College'da yapıldı ve alanın başlangıcı sayılıyor.
Alan Turing'in katkısı
Alan Turing, yapay zekanın temel sorusunu soran kişidir. 1936'daki "On Computable Numbers" makalesiyle bir makinenin hangi hesapları yapabileceğinin kuramını kurdu. 1950'de Mind dergisinde yayımlanan "Computing Machinery and Intelligence" makalesine "Makineler düşünebilir mi?" sorusuyla başladı. Bu soruyu ölçülebilir kılmak için taklit oyununu önerdi. Bugün Turing testi denen deneyde bir sorgucu, yazışarak karşısındakinin insan mı makine mi olduğunu ayırt etmeye çalışır.
John McCarthy ve Dartmouth çalıştayı
McCarthy'nin teklifi, öğrenmenin ya da zekanın her özelliğinin ilke olarak bir makinenin taklit edebileceği kadar kesin tarif edilebileceği varsayımına dayanıyordu. Yazarlar, seçilmiş bir grubun bir yaz boyunca birlikte çalışmasıyla önemli ilerleme kaydedilebileceğini düşünüyordu. Bu iyimserlik tutmadı, ama Dartmouth alanın adını ve gündemini belirledi. McCarthy 1958'de yapay zeka araştırmalarında on yıllarca kullanılan Lisp programlama dilini geliştirdi.
Derin öğrenmenin öncüleri
Bugünkü yapay zekanın yöntemi olan derin öğrenmenin öncüleri olarak en çok Geoffrey Hinton, Yann LeCun ve Yoshua Bengio anılır. Üçü, yapay sinir ağları üzerine çalışmaları nedeniyle 2018 ACM Turing Ödülü'nü paylaştı. Hinton, John Hopfield ile birlikte 2024 Nobel Fizik Ödülü'nü aldı. Aynı yıl Nobel Kimya Ödülü'nün yarısı, AlphaFold ile protein yapısı tahmini için Google DeepMind'dan Demis Hassabis ile John Jumper'a verildi. Hinton, Mayıs 2023'te Google'dan ayrıldı ve yapay zekanın riskleri hakkında serbestçe konuşmak istediğini açıkladı.
Yapay zeka ne zaman çıktı
Yapay zeka bilim alanı olarak 1956'da çıktı, sıradan kullanıcıya ulaşması ise 30 Kasım 2022'de ChatGPT'nin açılmasıyla oldu. İlk çalışan yapay zeka programı sayılan Logic Theorist, Allen Newell, Herbert Simon ve Cliff Shaw tarafından geliştirildi. Program 1956'da Dartmouth'ta tanıtıldı. 1966'da MIT'de Joseph Weizenbaum'un yazdığı ELIZA, bir psikoterapisti taklit eden ilk sohbet programlarından biriydi. Sesli asistanlar 2011'de Siri ile telefonlara girdi.
Hangi tarihi "çıkış" sayacağın neyi kastettiğine bağlı. Fikir 1950, alanın adı 1955, alanın kuruluşu 1956, herkesin kullandığı ürün 2022 yılına denk geliyor.
Yapay zeka tarihçesi kronoloji tablosu (1943-2023)
Yapay zekanın tarihi, iyimserlik dönemleri ile fonların kesildiği kış dönemlerinin art arda geldiği bir çizgidir. ChatGPT öncesi dönüm noktaları şunlar:
| Yıl | Gelişme | Neden önemli |
|---|---|---|
| 1943 | Warren McCulloch ile Walter Pitts yapay nöronun matematik modelini yayımladı | Yapay sinir ağlarının ilk kuramsal temeli |
| 1950 | Alan Turing, "Computing Machinery and Intelligence" makalesini yayımladı | Makine zekasını ölçme fikri, Turing testi |
| 1955 | McCarthy, Minsky, Rochester ve Shannon Dartmouth teklifini yazdı | "Yapay zeka" teriminin ilk kullanımı |
| 1956 | Dartmouth yaz çalıştayı, Logic Theorist programı | Alanın resmi başlangıcı |
| 1958 | Frank Rosenblatt perceptronu, McCarthy Lisp dilini geliştirdi | Öğrenen ilk sinir ağı modellerinden biri |
| 1966 | Joseph Weizenbaum ELIZA'yı yazdı | İlk sohbet programlarından biri |
| 1973 | İngiltere'de Lighthill raporu yayımlandı | Fonlar kesildi, ilk yapay zeka kışı başladı |
| 1980'ler | Uzman sistemler şirketlerde kullanılmaya başladı | Yapay zekanın ilk ticari dalgası |
| 1986 | Rumelhart, Hinton ve Williams geri yayılım makalesini Nature'da yayımladı | Çok katmanlı ağları eğitmenin pratik yolu |
| 1987 | Lisp makineleri pazarı çöktü | İkinci yapay zeka kışı |
| 1997 | IBM Deep Blue, Garri Kasparov'u altı oyunluk maçta yendi | Dünya satranç şampiyonunu yenen ilk bilgisayar |
| 2011 | IBM Watson Jeopardy! yarışmasını kazandı, Apple Siri'yi tanıttı | Doğal dil soruları anlayan sistemler halka ulaştı |
| 2012 | AlexNet, ImageNet yarışmasını büyük farkla kazandı | Derin öğrenme dönemi başladı |
| 2016 | DeepMind'ın AlphaGo'su Lee Sedol'u 4-1 yendi | Go oyununda dünya klasmanı oyuncuya karşı ilk galibiyet |
| 2017 | Google araştırmacıları Transformer mimarisini yayımladı | GPT, Gemini ve Claude'un ortak temeli |
| 2018 | OpenAI GPT-1'i, Google BERT'i yayımladı | Büyük metinle önceden eğitilen dil modelleri |
| 2020 | GPT-3 ve AlphaFold 2 tanıtıldı | Ölçek büyüdükçe yeteneğin arttığı görüldü, protein yapısı çözüldü |
| 2022 | DALL-E 2, Stable Diffusion ve 30 Kasım'da ChatGPT çıktı | Üretken yapay zeka herkesin kullanımına açıldı |
| 2023 | OpenAI 14 Mart'ta GPT-4'ü tanıttı | Metin ve görseli birlikte anlayan büyük model |
Yapay zeka kışları neden yaşandı
Yapay zeka kışları, verilen sözlerin donanım ve verinin sınırına takılması yüzünden yaşandı. 1960'larda araştırmacılar makine çevirisi ve genel problem çözme için kısa süreler öngördü. Bilgisayarlar yavaş, veri azdı ve sonuçlar beklentinin çok gerisinde kaldı. 1973'teki Lighthill raporu İngiltere'de, aynı dönemde ABD'de savunma bütçesindeki kesintiler araştırma fonlarını daralttı.
İkinci kış 1987 civarında geldi. Uzman sistemlerin kurallarını güncel tutmak pahalıydı ve yapay zeka için üretilen özel Lisp makineleri, ucuzlayan masaüstü bilgisayarlar karşısında pazarını kaybetti. Bu iki dönemin dersi Ekim 2026'da da geçerli: tarih veren tahminler genellikle tutmadı, ilerleme ise hesaplama gücü ile veri büyüdükçe geldi.
Derin öğrenme dönemi nasıl başladı
Derin öğrenme dönemi 2012'de, Toronto Üniversitesi'nden Alex Krizhevsky, Ilya Sutskever ve Geoffrey Hinton'ın AlexNet modeliyle başladı. Model ImageNet görüntü tanıma yarışmasında ilk beş tahmin hata oranını yüzde 15,3'e indirdi, en yakın rakip yüzde 26,2'de kaldı. Fark, ekran kartlarının sinir ağı eğitimine uygun olduğunu gösterdi.
2017'de Google araştırmacılarının yayımladığı "Attention Is All You Need" makalesi, metni sırayla değil bütün olarak işleyen Transformer mimarisini tanıttı. GPT adındaki T harfi bu mimariden gelir. Mimari, çok büyük metin yığınlarıyla eğitimi paralel yapmayı mümkün kıldı.
ChatGPT ne zaman çıktı ve 2022 sonrası kronoloji
ChatGPT, OpenAI tarafından 30 Kasım 2022'de ücretsiz bir araştırma önizlemesi olarak çıktı. OpenAI 14 Mart 2023'te GPT-4'ü tanıttı. Yapay Bülten 13 Kasım 2023'te yayına başladı. Aşağıdaki tablo o tarihten sonraki önemli model çıkışlarını, haberi verdiğimiz bülten sayısıyla birlikte gösteriyor:
| Tarih | Gelişme | Bülten kaydı |
|---|---|---|
| 21 Kasım 2023 | Anthropic, Claude 2.1'i yayınladı | Yapay Bülten 2 |
| Aralık 2023 | Google Gemini modelini tanıttı, AB Yapay Zeka Yasası'nda geçici uzlaşma sağlandı | Yapay Bülten 4 |
| 8 Şubat 2024 | Google'ın sohbet asistanı Gemini adını aldı, Gemini Ultra kullanıma açıldı | Yapay Bülten 12 |
| 15 Şubat 2024 | OpenAI metinden video üreten Sora'yı tanıttı, Google Gemini 1.5'i duyurdu | Yapay Bülten 13 |
| 4 Mart 2024 | Anthropic Claude 3 ailesini yayınladı | Yapay Bülten 16 |
| 18 Nisan 2024 | Meta açık ağırlıklı Llama 3'ü tanıttı | Yapay Bülten 21 |
| 13 Mayıs 2024 | OpenAI metin, ses ve görüntüyü tek modelde birleştiren GPT-4o'yu tanıttı | Yapay Bülten 25 |
| 12 Temmuz 2024 | AB Yapay Zeka Yasası Resmi Gazete'de yayımlandı, 1 Ağustos'ta yürürlüğe girdi | Yapay Bülten 32 |
| 12 Eylül 2024 | OpenAI akıl yürüten ilk modeli o1'i önizlemeye açtı | Yapay Bülten 41 |
| Ekim 2024 | Hinton ile Hopfield Nobel Fizik, Hassabis ile Jumper Nobel Kimya Ödülü'nü aldı | Yapay Bülten 44 |
| 11 Aralık 2024 | Google Gemini 2.0'ı duyurdu | Yapay Bülten 53 |
| 20 Ocak 2025 | DeepSeek açık kaynaklı akıl yürütme modeli R1'i yayınladı | Yapay Bülten 57 |
| 25 Mart 2025 | Google Gemini 2.5'i tanıttı | Yapay Bülten 65 |
| 22 Mayıs 2025 | Anthropic Claude Opus 4 ile Claude Sonnet 4'ü tanıttı | Yapay Bülten 70 |
| 7 Ağustos 2025 | OpenAI GPT-5'i yayınladı | Yapay Bülten 78 |
| 30 Eylül 2025 | OpenAI Sora 2 video modelini ve Sora uygulamasını tanıttı | Yapay Bülten 82 |
| 18 Kasım 2025 | Google Gemini 3'ü tanıttı | Yapay Bülten 89 |
| 7 Nisan 2026 | Anthropic, siber güvenlik odaklı Claude Mythos'u yalnız seçili kurumlara açtı | Yapay Bülten 105 |
| Nisan 2026 | OpenAI GPT-5.5'i tanıttı | Yapay Bülten 107 |
| Haziran 2026 | Anthropic Claude Fable 5'i tanıttı, model birkaç gün sonra ABD hükümetinin kararıyla askıya alındı | Yapay Bülten 111 |
| Temmuz 2026 | Fable 5 yeniden erişime açıldı, Anthropic Sonnet 5'i tanıttı | Yapay Bülten 113 |
| 24 Temmuz 2026 | Anthropic Claude Opus 5'i yayınladı | Yapay Bülten 115 |
| Eylül 2026 başı | OpenAI GPT-6 Astra'yı (3 Eylül), Anthropic Claude Fable 5.1'i tanıttı | Yapay Bülten 120 |
| Eylül 2026 | Anthropic Claude Opus 5.5'i (22 Eylül), Google Gemini 4 Argon'u (30 Eylül) tanıttı | Yapay Bülten 122 |
| Ekim 2026 | GPT-6 bütün ChatGPT kullanıcılarına açıldı, Meta Muse Wonder'ı tanıttı, Gemini 4 Argon abonelere açıldı | Yapay Bülten 123 |
Tablodaki model adlarının çoğu bir yıl içinde yerini yenisine bırakıyor. Ekim 2026'da hangi modelin hangi işte önde olduğunu güncel yapay zeka karşılaştırmamızda takip edebilirsin. Sora ve sonrasındaki video modellerinin pratik kullanımı yapay zeka ile video oluşturma rehberinde. DeepSeek R1'in açtığı Çin kaynaklı açık model dalgası için DeepSeek rehberine bak.
Türkiye'de yapay zekanın gelişimi
Türkiye'nin ilk ulusal yapay zeka stratejisi, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi ile Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın Ağustos 2021'de açıkladığı 2021-2025 Ulusal Yapay Zeka Stratejisi'dir. Strateji, yapay zekanın ekonomiye katkısını artırmayı ve alanda nitelikli insan kaynağı yetiştirmeyi hedefledi. Üniversitelerde yapay zeka mühendisliği bölümleri açıldı. Türkçe için eğitilen yerli dil modellerinin güncel durumu Türk ve yerli yapay zeka projeleri rehberinde anlatılıyor.
Yapay zekanın geleceği
Yapay zekanın geleceği hakkında kesin tarih veren tahminler alanın tarihinde çoğu zaman tutmadı. 1955 teklifi bir yaz içinde önemli ilerleme bekliyordu. Bu yüzden aşağıdakiler tahmin değil, Ekim 2026 itibarıyla bültenlerde izlediğimiz somut yönlerdir:
- Sohbetten göreve geçiş: Asistanlar artık soru cevaplamanın ötesinde tarayıcı kullanıp form dolduruyor, arka planda saatler süren işleri bitiriyor. Yapay Bülten 119'da Claude Cowork'e yerleşik tarayıcı geldiğini yazmıştık.
- Fiziksel dünyaya çıkış: Dil modelleri robotların hareketini yönetmeye başladı. Yapay Bülten 116, Google DeepMind'ın bir robotun bütün vücudunu kontrol eden Gemini Robotics 2'sini anlattı.
- Erişim kısıtları: En güçlü modeller önce siber güvenlik kurumlarına açılıyor. Claude Mythos, GPT-6 Astra ve Gemini 4 Argon bu yolu izledi.
- Düzenleme: AB Yapay Zeka Yasası aşamalı olarak uygulanıyor. Yasa, AB pazarına yapay zeka ürünü sunan Türk şirketlerine de uygulanıyor.
- Rekabetin genişlemesi: OpenAI, Google ve Anthropic'in yanına Meta ile Çinli laboratuvarlar eklendi. Çin'deki açık modelleri Çin yapay zekası sayfasında izliyoruz.
Yapay zekanın ne olduğunu ve bugün nasıl kullanıldığını temelden öğrenmek istersen yapay zeka nedir rehberimizle başla.
Sık sorulan sorular
Yapay zekanın babası kimdir?
Bu unvan için en çok John McCarthy ile Alan Turing'in adı geçer. McCarthy terimi bulan ve Dartmouth çalıştayını düzenleyen kişidir. Turing ise makine zekası sorusunu 1950'de bilimsel bir soruya dönüştürdü.
Turing testini geçen bir yapay zeka var mı?
Evet, kısa yazışmalı deneylerde geçen sistemler var. 2025'te yayımlanan bir çalışmada katılımcılar beş dakikalık sohbetlerde GPT-4.5'i çoğunlukla insan sandı. Testin zekayı ölçmeye yetip yetmediği ise alanın 1950'den bu yana süren tartışmasıdır.
İlk yapay zeka programı hangisidir?
Logic Theorist, ilk yapay zeka programı olarak anılır. Newell, Simon ve Shaw'un yazdığı program, Principia Mathematica'daki teoremlerin bir kısmını kanıtladı. 1951'de yazılan dama ve satranç programları da erken örnekler arasında sayılır.
Yapay zeka kışı ne demek?
Yapay zeka kışı, beklentilerin karşılanmaması üzerine araştırma fonlarının ve ilginin sert biçimde düştüğü dönemlerin adıdır. Birincisi 1970'lerin ortasında, ikincisi 1980'lerin sonunda yaşandı. İki dönemde de söz verilen sonuçlar, o günün donanımı ve verisiyle üretilemedi.
ChatGPT'den önce sohbet eden yapay zeka var mıydı?
Evet. 1966'daki ELIZA, kullanıcının cümlesini kalıplarla geri sorarak sohbet ediyormuş gibi görünüyordu. 2011'de Siri, sonra Alexa ve Google Asistan sesli komutlara cevap verdi. ChatGPT'yi ayıran, kalıp yerine büyük dil modeliyle serbest metin üretmesiydi.
Bültende geçtiği son sayılar
Bu rehberin konusu Yapay Bülten'in aşağıdaki sayılarında haber olarak geçti.
Sayı 44
Yapay Bülten 44 (OpenAI, yeni Canvas arayüzünü tanıttı)
1 - 13 Ekim 2024 tarihleri arasında yapay zeka dünyasındaki en önemli gelişmeler.
Kaynaklar
- A. M. Turing, Computing Machinery and Intelligence, Mind, 1950 (23 Ekim 2026)
- Dartmouth College, The Research Conference Where AI Began (23 Ekim 2026)
- IBM, Deep Blue (23 Ekim 2026)
- Rumelhart, Hinton, Williams, Learning representations by back-propagating errors, Nature, 1986 (23 Ekim 2026)
- Krizhevsky, Sutskever, Hinton, ImageNet Classification with Deep Convolutional Neural Networks, NeurIPS 2012 (23 Ekim 2026)
- Google DeepMind, AlphaGo (23 Ekim 2026)
- Vaswani ve diğerleri, Attention Is All You Need (arXiv, 2017) (23 Ekim 2026)
- ACM, 2018 Turing Ödülü (Bengio, Hinton, LeCun) (23 Ekim 2026)
- Nobel Prize, 2024 Fizik Ödülü basın bülteni (23 Ekim 2026)
- Nobel Prize, 2024 Kimya Ödülü basın bülteni (23 Ekim 2026)
- OpenAI, Introducing ChatGPT (30 Kasım 2022) (23 Ekim 2026)
- Avrupa Komisyonu, AI Act düzenleyici çerçeve (23 Ekim 2026)